Ons brein is meesterlijk in het beschermen van ons welzijn. Wanneer emoties te overweldigend, pijnlijk of ongemakkelijk voelen, treedt een innerlijk verdedigingssysteem in werking: afweermechanismen. Deze automatische reacties kunnen ons helpen om door moeilijke tijden te komen, maar als we er te veel op vertrouwen, kunnen ze ons ook in de weg staan.
Wat gebeurt er als we emoties steeds wegduwen? Hoe herkennen we deze patronen, en hoe kunnen we leren om gezonder met onze emoties om te gaan?
De afweermechanismen van ons brein
Afweermechanismen zijn een onderdeel van de psychoanalytische theorie van Sigmund Freud en worden gezien als een manier om ons ego te beschermen. Ze kunnen helpen ons om ons stabiel te voelen, maar kunnen ook leiden tot ongezonde patronen als ze te vaak of onbewust worden ingezet. Dat ligt aan het afweermechanisme waar jouw brein voor kiest. Voorbeelden van afweermechanismen zijn:
- Ontkenning
- Projectie
- Rationalisatie
- Sublimatie
- Narcistische afweer
- Acting out
De rol van sublimatie: emoties gezond voelen en productief sturen
Een positief afweermechanisme van het brein waarbij emoties op een constructieve manier ingezet worden is sublimering. Het idee is dat onze ‘oerdriften’ (woede, seksualiteit, rouw) worden omgezet naar een sociaal aanvaardbaar alternatief. Sublimatie gaat echter niet over het vermijden van emoties, maar juist over het voelen ervan en deze vervolgens omzetten in iets productiefs. Denk aan een kunstenaar die zijn emoties in de kunst stopt of iemand hun frustratie gebruikt om te sporten.
Je kunt ‘oefenen’ om sublimatie als afweermechanisme te gebruiken. Zo werkt sublimering:
- Stap 1: Voelen zonder oordeel
Sta jezelf toe om te voelen wat er is. Als je verdrietig bent, geef dat verdriet ruimte. Voel de boosheid, angst of teleurstelling, zonder het meteen te willen “fixen”. - Stap 2: Begrijpen waar het vandaan komt
Vraag jezelf: Wat maakt me zo boos, verdrietig of gefrustreerd? Vaak ligt er een onvervulde behoefte of pijn onder. - Stap 3: Richt die energie in een gezonde richting
Zet je emoties om in actie. Schrijf, sport, schilder, maak muziek, of start een project waar je je passie in kwijt kunt. Zo geef je je emoties een veilige uitlaatklep.
Acting out gedrag en narcistische afweer
Soms lukt het ons brein niet om emoties te vertalen naar woorden of creatieve uitingen, en worden ze zichtbaar in ons gedrag. Dit wordt acting out genoemd. Denk aan een kind dat zijn gevoelens van onmacht uit in een driftbui, of een volwassene die impulsieve keuzes maakt omdat hij of zij zich niet gehoord voelt. Het is alsof je brein schreeuwt: “Zie mij, hoor mij!” Acting out biedt tijdelijk verlichting, maar het lost de oorzaak van de emotie niet op. Toch is het ook een uitnodiging: wat probeert je brein je te vertellen? Welke pijn of angst ligt eronder verscholen?
Een ander negatief afweermechanisme is narcistische afweer. Hierbij creëert het brein een pantser. Het beschermt ons tegen diepgewortelde onzekerheden door een façade van kracht, controle of superioriteit op te werpen. Iemand kan zichzelf groter voordoen, kritiek afwijzen of overdrijven in prestaties. Maar onder dat pantser schuilt vaak een kwetsbaar hart dat probeert te voorkomen dat het opnieuw wordt gekwetst.
Hoewel narcistische afweer op afstand ongevoelig lijkt, is het in feite een manier waarop ons brein probeert ons te beschermen tegen een pijn die ooit te groot was om te dragen.
Het gevaar van emoties wegduwen
Deze twee negatieve afweermechanismen worden vaak ingezet door het brein, en dat is niet gek. Pijnlijke gevoelens simpelweg wegduwen, vergeten, of vervangen door iets anders is verleidelijk. Maar dit ‘tijdelijk oplossen’ heeft een prijs. Wanneer emoties niet erkend worden, verdwijnen ze niet. Ze zoeken andere manieren om naar buiten te komen – vaak via destructieve patronen. Denk aan:
- Leven in afleiding: Jezelf verliezen in eindeloos scrollen op je telefoon, werken tot je erbij neervalt, of constant plannen maken om maar niet stil te hoeven staan.
- Sensaties en emoties verdoven: Overmatig gebruik van alcohol, drugs, eten of zelfs shoppen om een leegte te vullen.
- Dopamine als snelle ontsnapping: Ons brein zoekt naar snelle ‘geluksshotjes’, zoals likes op sociale media, snacken of een gokje wagen. Deze impulsen bieden korte verlichting, maar geen echte oplossing.
Hoewel deze patronen tijdelijk verlichting kunnen bieden, voorkomen ze dat je de kern van je emotie begrijpt en oplost. Ze versterken de disconnectie tussen jou en je gevoelens.
Hoe herken je afweermechanismen?
Ben jij benieuwd welk afweermechanisme jouw brein inzet wanneer je je minder voelt? Dit vraagt je om eerlijk naar jezelf te kijken. Stel jezelf de volgende vragen:
- Zoek ik voortdurend afleiding?
Bijvoorbeeld door te scrollen, bingewatchen, of mijn agenda overvol te maken? - Ervaar ik innerlijke onrust of leegte?
Dit kan zich uiten in een constant zoeken naar externe prikkels. - Reageer ik impulsief?
Denk aan woede-uitbarstingen, drama creëren, of troost zoeken in overeten of shoppen. - Vermijd ik bepaalde gesprekken of situaties?
Misschien stel je moeilijke gesprekken uit of ontwijk je confrontaties met jezelf of anderen.
Het begint met erkennen dat deze patronen aanwezig zijn. Niet om jezelf te veroordelen, maar om je bewust te worden van wat eronder ligt.
Omgaan met moeilijke emoties
Gezond omgaan met emoties betekent niet dat je ze volledig beheerst of ‘overwint’. Het gaat erom dat je ze leert dragen en integreren in je leven. Hier zijn enkele stappen die je kunnen helpen:
- Creëer ruimte voor emoties
Plan momenten van reflectie. Dit kan via meditatie, schrijven in een dagboek, of gewoon even stilzitten zonder afleiding. Je brein heeft deze ruimte nodig om op adem te komen. - Vertraag en wees aanwezig
Wanneer een emotie opkomt, haal diep adem en breng je aandacht naar het hier en nu. Stel jezelf vragen zoals: “Wat voel ik precies? Waar in mijn lichaam zit dit gevoel?” - Zoek steun
Soms is het moeilijk om emoties alleen te dragen. Praten met een vriend(in) of therapeut kan helpen om helderheid te krijgen. - Zet kleine stappen
Als een emotie overweldigend voelt, probeer dan kleine acties te ondernemen die je dichter bij een oplossing brengen. Voel je je eenzaam? Bel iemand. Voel je je boos? Schrijf je gedachten van je af of maak een stevige wandeling.
Positief inzetten van emoties: de kracht van je brein
Vind je het lastig om op een gezonde manier met je emoties om te gaan—of stop je ze al zo lang weg, dat je je emoties niet meer goed kunt voelen? Dan is jouw brein misschien geprogrammeerd om negatieve afweermechanismen in te zetten wanneer je hevige emoties ervaart. Je kunt dit omdraaien door jouw brein te herprogrammeren: door bewustzijn, oefening en herhaling jouw automatische reacties veranderen naar gezonde patronen. Wil je hier hulp bij krijgen? Dan staan onze ervaren Brain Balance coaches voor je klaar om je persoonlijk te begeleiden, of neem deel aan onze negen maanden lange opleiding Brain Balance The Essence Practitioner. Tijdens deze opleiding krijg je in negen lessen uitgebreide kennis en opdrachten, om direct in jouw eigen leven toe te passen en het verschil te ervaren.
